نَحْشُرُهُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ عَلى وُجُوهِهِمْ عُمْياً وَبُكْماً وَصُمًّا مَأْواهُمْ جَهَنَّمُ كُلَّما خَبَتْ زِدْناهُمْ سَعِيراً ذلِكَ جَزاؤُهُمْ بِأَنَّهُمْ كَفَرُوا بِآياتِنا » « 1 » . پس در اين كنايه ، افزون بر اينكه كنايه بليغتر از تصريح است ، تهديد كفار است به شر مكان و به عذاب اليم و نيز در معناى احتجاجى است بر ضلالت آنان ، چون هيچ ضلالتى بدتر از اين نيست كه انسان با صورت ، خود را روى زمين بكشد و بدون اينكه جايى را ببيند پيش برود و هيچ نداند كه به كجا منتهى مىشود و در پيش رو با چه چيزهايى مواجه مىگردد و اين ضلالتى كه در حشرشان بر صورت ، به سوى جهنم دارند مجسم و ممثل ضلالتى است كه در دنيا داشتند براى اينكه در دنيا هم به بيراهه مىرفتند و هيچ توجهى به صداى انبياء كه راهداران سعادت بشرند و از هر طرف ايشان را صدا مىزدند نمىكردند . پس مثل اينكه فرموده : اينها گمراهانى هستند كه در روز حشر بر صورتهايشان محشور مىشوند و كسى به چنين بلايى مبتلا نمىشود مگر آنكه در دنيا از گمراهان باشد . مفسرين در وجه اتصال اين آيه به ما قبلش اختلاف كرده‌اند . بعضى به كلى آن را مسكوت گذاشته‌اند . در مجمع البيان گفته : مشركين به رسول خدا ( ص ) و مؤمنين مىگفتند : اينها بدترين خلقند ، خداى تعالى در پاسخشان فرموده : * ( « أُوْلئِكَ شَرٌّ مَكاناً وَأَضَلُّ سَبِيلًا » ) * . بعضى « 2 » گفته‌اند : اين آيه متصل است به آيه « أَصْحابُ الْجَنَّةِ يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا وَأَحْسَنُ مَقِيلًا » كه قبل از اين آيات مورد بحث بود ، ولى خواننده توجه فرمود كه از سياق چه بر مىآمد . و نيز مفسرين در مراد از « حشر بر صورت » اختلاف كرده‌اند : بعضى « 3 » گفته‌اند : همان معناى ظاهرش مراد است كه با صورت به سوى جهنم مىافتند . بعضى « 4 » ديگر گفته‌اند : مراد از آن اين است كه او را در حالى كه صورتش روى زمين است به سوى جهنم مىكشند . بعضى « 5 » گفته‌اند : به معناى انتقال از مكانى به مكانى ديگر است به طور منكوس و

--> ( 1 ) هر كس را خدا هدايتش كرده باشد او هدايت يافته واقعى است و كسى كه خدا گمراهش كرده باشد هرگز براى آنان سرپرستى جز خدا نخواهى يافت و ما روز قيامت آنها را بر صورتهايشان محشور مىكنيم در حالى كه نابينا و گنگ و كرند ، ماوايشان جهنم است كه هر چه رو به خاموشى بگذارد آتشش را تند و تيزتر مىكنيم ، و اين بدان جهت كيفر آنان شد كه به آيات ما كفر ورزيدند . سوره اسرى ، آيه 98 . ( 2 ) روح المعانى ، ج 19 ، ص 17 به نقل از كرمانى . ( 3 و 4 ) روح البيان ، ج 6 ، ص 209 . ( 5 ) تفسير فخر رازى ، ج 24 ، ص 80 .